بررسی یک آسیب تازه خودنمایانه؛ بچه پرروئیسمِ زبانی!

به گزارش مجله کامپیوتر، ناصر فکوهی*؛ گفتگویی که با چند ویراستار و سردبیر مجله های روشنفکری در این چند سال داشتم و هربار باید مسائلی را توضیح می دادم که در نهایت هم قانعشان نمی کرد و گاه با اکراه نظر من را می پذیرفتند و گاه هم من ناچار بودم نظر آن ها را برای انتشار یک کار بپذیرم وادارم کرد چند نکته اجتماعی و زبانی درباره بازگرداندن اسامی خاص به فارسی در حوزه کار خویش را در این یادداشت کوتاه بیاورم که هربار نیاز به تکرار استدلال هایم نداشته باشم.

بررسی یک آسیب تازه خودنمایانه؛ بچه پرروئیسمِ زبانی!

بر این نکته، بیافزایم که در این مدت از متلک ها و اظهار نظر های بعضی از جوانان جویای نام هم در امان نمانده ام: به خصوص گروهی از کسانی که به گفته خودشان پاراآکادمیک هستند، یعنی، چون دانشگاه را در ایران صد در صد حکومتی می دانند، هر کسی را هم در دانشگاه هست، بر اساس یک منطق ساده انگارانه، حکومتی و بی سواد ارزیابی می کنند.

درباره جوانان جویای نام مذکور و راه روش آن ها در یادداشتی پیشین، با نام بچه پرروئیسم (مجله کرگدن، 121، آذر 1397) توضیحاتی دادم و باز هم به موقع خواهم داد تا درک کنند سکوت ما به معنای بی تفاوتی نیست. اما در یادداشت کنونی، تلاش می کنم موضوعی را که به باورم جنبه اجتماعی اش بر جنبه زبان شناسانه اش (که من در آن صلاحیتی ندارم) می چربد، تا میزان ای باز کنم. پدیده ای که در چارچوب گرایش عمومی جامعه ما به لومپنیسم، خودنمایی، خود محور بینی و توسعه رفتار های تازه به دوران رسیده در اکثریت و به طور خاص در روشنفکران می بینیم - که باید خود درمانگر چنین پدیده هایی باشند - رو به افزایش است.

ابتدا از چند خاطره شروع می کنم و سپس چند توضیح کوتاه در بازکردن نکته های آن خاطرات می گویم. روزی در یکی از جلساتی که در کتابخانه ملی برای یک برنامه انتشاراتی برگذار شد و بزرگانی بسیار حضور داشتند، من با استاد و دوست عزیزم دکتر علی بلوکباشی از پیشکسوتان اصلی علم انسان شناسی و مردم شناسی در ایران با یکی از مترجمان محترم و بسیار مهربان، بحثی داشتیم که او شروع کرد و خطاب به دکتر بلوکباشی و من با لحنی بسیار محترمانه گفت: می خواستم بدانم چرا شما انساشناسان می گویید وان جنپ (در اشاره به انسان شناس بسیار معروف هلندی - آلمانی - فرانسوی) که این نام را از خانواده هلندی مادرش گرفته بود، این پرسش با توجه به معروفیتی که وان جنپ در علم انسان شناسی دارد (برای درک آن همچون جایگاه حافظ یا خیام در ادبیات فارسی) برای هر دوی ما عجیب بود، و گفتیم چطور مگر؟ پس چه باید بگوییم؟ و ایشان فرمودند: باید با تلفظ هلندی دقیق آن بگویید: فان خِنِپ.

در این ماجرا، دکتر بلوکباشی شاهد هستند که به دلیل احترام زیادی که برای ایشان قایل بودیم و هستیم خدمتشان عرض کردیم که نه فقط اسامی خاص در قاعده عمومی در زبان فارسی از صد سال پیش با حرکت از زبان فرانسه و همراه با فارسی کردن نسبی آنها، انجام می گیرد، بلکه تلفظ و شیوه نگارش وان جنپ در هفتاد سال که کتاب های این رشته در ایران منتشر می شوند، ولی همین طور در زبان های انگلیسی و فرانسه که ما به آن ها آشنا هستیم، به همین صورت است و تغییر آن نه به طرز تلفظ فارسی می خورد، نه می توان این تغییر را به گذشته تعمیم داد و نه دانشجویی که اینجا آموزش ببیند، اگر به یک کشور فرانسه یا انگلیسی زبان برود قاعدتا کسی می فهمد که فان خنپ که می گوید، کیست یا چیست؟ البته ایشان قانع نشدند.

اما ماجرا تنها این نبود، چندی بعد در بحث با چند ناشر و ویراستار به این مشکل برخوردم که درباره دو متفکر فرانسوی به شیوه نگارش من ایراد می گیرند: این دو یکی هانری لوفبور فیلسوف و شهرشناس فرانسوی بود که اصرار داشتند باید بنویسم آنری لوفور و یکی ژاک لاکان که اصرارشان بر نوشتن ژک لکن بود. در این مورد هم به اختصار توضیح دادم که اولا هیچ فارسی زبانی (از جمله خود آن ها) اگر تلفظ لوفور را نشنیده باشد با دیدن این نگارش آن درست تلفظ نخواهد کرد بلکه نام دیگری را می آورد که اتفاقا در فرانسه نویسنده ای دست کم به معروفیت هانری لوفبور است یعنی کلود لوفور (1924-2010) (Claude Lefort) فیلسوف فرانسوی و، اما چون در ایران کسی او را نمی شناسد، تصور ما بر آن است که اصولا وجود خارجی ندارد.

نکته دیگر آن بود که توضیح می دادم تلفظ نام خانوادگی لوفبور (Lefebvre) در خود فرانسه هم مورد اجماع نیست و بنا بر افراد و منطقه ها گاه افراد ب را در آن تلفظ می کنند و گاه نمی کنند، اما هیچ کسی نیست که لوفبور را لوفور بخواند. یکی از دوستان قدیمی ام در فرانسه که مترجم بسیار خوبی است یعنی بهروز صفدری (مترجم جامعه نمایش گی دوبور) پیشنهادی داده بود که بنویسیم لوفه ور که هر چند به نظرم خوب است، اما نمی دانم دلیل اینقدر سخت گیری در نوشتار و شکنجه دادن خط چیست؟ زیرا لوفبور را هر فارسی زبانی ولو با اشکال به صورتی بسیار نزدیکتر به تلفظ اصلی می خواند. اما نام کوچک لوفبور یعنی هانری و یا به قول دوستان ِ تازه زبان آموخته آنری، همان مسائلی را پیش می کشید که نوشتن ژک به جای ژاک و لکن به جای لاکان. از جمله قواعد زبان فرانسه (می گویم فرانسه و نه لزوما در میان 500 میلیون گویشور این زبان در جهان از آفریقا تا کانادا) این است که حرف H گاه ملفوظ است و گاه غیر ملفوظ، ولی قاعده عمومی این است که اگر حرف تعریف le (مذکر) یا la (مونث) پیش از کلمه ای که با h شروع شده بیاید، آن را تلفظ می کنند و در سایر موارد اکثرا تلفظ نمی شود مثلا Les Héros که در آن h به نرمی تلفظ می شود، اما اگر حرف تعریف کوتاه شده باشد یعنی l مثل lhôpital یعنی بیمارستان، h تلفظ نمی شود. اما در خود فرانسه هم همه، این قاعده را درباره بسیاری از کلمات چه اسامی خاص و چه کلمات دیگر استفاده نمی کنند و h چه تلفظ شود و چه نه بهر حال بسیار نامحسوس تلفظ می شود و همه می فهمند.

قاعده دیگر تلفظ حرف a است که اغلب با فتحه تلفظ می شود. اما در بسیاری موارد هم بدون فتحه و معادل آ ما (در مواردی این امر در فرانسه گاه با یک حرف نشانه مورد تاکید هم قرار می گیرد) این هم هم درباره اسامی خاص وجود دارد و هم کلمات معمولی. اما هر چند بنا بر منطقه فرق دارد، اما بیشتر از مورد قبلی درباره اش اجماع وجود دارد. این نکته را هم تاکید کنیم که تلفظ رسمی در فرانسه بنابه دلایل تاریخی و سیاسی و ... تلفظ پاریسی است که در رادیو و تلویزیون هم به کار می رود (در کشور فرانسه و نه در مثلا کانادا).

این نکات زبانی را کمی خارج از صلاحیت خودم گفتم به دو دلیل: اولا این ها نکاتی تخصصی نیستند و هر بچه دبستانی در فرانسه می آموزد و ثانیا، یکی از همان جوانان جویای نام در یادداشتی درباره یکی از کتاب های من اظهار تاسف کرده بود که: من تعجب می کنم که ایشان [یعنی من]پس از پانزده سال تحصیل و زندگی [البته بیست سال درست است]هنوز اسامی فرانسوی را درست تلفظ نمی کنند که منظورشان تاکید بر بی سوادی من بود. آن موقع به آن جوان پاسخ ندادم و نامش را هم نه برده ام و نه اصلا یادم هست. در این موارد اصولا من نام افراد جویای نام را هرگز نمی آورم، اما در اینجا، تکرار می کنم، دوستان سکوت ما را به حساب بلاهت و ندانم کاری نگذارند.

در زبان فارسی دانشگاهیان و روشنفکران و نویسندگان از صد سال پیش که با مدرنیته غربی روبرو شدند، به دلیل آن که در آن موقع، زبان بین المللی فرانسوی بود، اکثریت واژگان معمولی مربوط به وسایل زندگی نو (تلفن، تلویزیون، رادیو و...) و اسامی خاص به ویژه نام ماه های مسیحی، شهر ها و کشور ها (ماه های مه، ژوئن، ژوئیه، سپتامبر؛ شهر های پاریس، لندن، نیویورک، توکیو، برلن، حتی گاه کشور ها مثل انگلستان، آمریکا، پرتغال، اسپانیا و... البته اسامی فردی مثل موریس، جیمز، هانری، آلبر، رژه و...) را از فرانسه می گرفتند و با تغییراتی اندک آن را در دستگاه تلفظی فارسی وارد می کردند. کما اینکه نمی گفتند پغی (تلفظ رسمی و رایج نام مرکز فرانسه در این کشور) بلکه می گفتند و می نوشتند: پاریس؛ یا نام کشور آلمان را از تلفط فرانسوی آله مانین (Allemagne) می گرفتند و غیره. تا سال های دهه 1340 این گونه بود، اما از این زمان ما با ورود گسترده فارغ التحصیلان ایرانی از کشور های انگلستان و آمریکا روبرو شدیم که تا امروز البته باسرعت بسیار کمتر ادامه یافته است.

این امر سبب شد نه فقط ساختار و ترکیب اداری و کارمندی و علمی و سیاسی در ایران تغییر کند، بلکه بزودی و به ویژه در سال های اخیر با رونق گرفتن ترجمه های پیش پا افتاده و بی ارزش، و البته رونق گرفتن شگفت آور بچه پرروئیسم، شاهد خودنمایی هر چه بیشتر روشنفکران و تحصیلکردگانی هستیم که پس از دو سه سال اقامت در کشور هایی در اروپا و آمریکا و یا حتی هند و مالزی، وقتی به ایران باز می گردند گویی در طفولیت در آن کشور ها زبان بازکرده باشند در زمان حرف زدن و به خصوص سخنرانی از هر ده کلمه دو تایش را به انگلیسی بیان می کنند که این امر که در واقع گویای بی سوادی (به معنای دقیق کلمه) در زبان مادری است، چیزی نیست جز نشانه خودنمایی و تازه به دوران رسیدگی فرهنگی که حتی اگر سخن درستی هم بگویند آن را کم اثر و بلکه بی اثر می کند. اما قضیه به اینجا ختم نشد. همان طور که کسانی که دو سه سال کلاس ادبیات رفته بودند به ترجمه کسانی که ده ها سال کار کرده بودند، ایراد می گرفتند و به قول معروف مچ شان را می گرفتند که مثلا ثابت کنند آن ها بی سواد و این ها باسواد هستند، نشانه روشنفکری هم هر چه بیشتر استفاده از واژگان انگلیسی (و بعضی وقت ها فرانسه) و استناد های بی ربط به متفکران مشهور غربی شد.

در این مدت، من به نوبه خود بار ها با این دوستان صحبت کردم که چرا می گویید مثلا ماه می در حالی که هشتاد سال است در زبان فارسی ما می گوییم ماه مه و استدلالشان این بود که آن موقع زبان بین المللی فرانسه بود و حالا انگلیسی است؛ و در برابر پرسش دوم که پس چرا نمی گویید: ماه جون (به جای ژوئن) یا ماه آگست (به جای اوت) یا ماه ناوِم بِر یا دی سِم بِر یا جانووری به (جای نوامبر و دسامبر و ژانویه) کمی به فکر فرو می رفتند؛ و حال این پدیده خودنمایی تازه به دوران رسیده ها به اوج خود رسیده به صورتی که ساده ترین کلمات را به ویژه در زمینه فضای مجازی و رایانه به انگلیسی دست و پا شکسته می گویند مثلا نمی گویند: پاک کردن بلکه از دیلیت، استفاده می کنند، یا نمی گویند: سکوت بلکه می گویند سایلنت؛ برنامه زنده بلکه باید حتما بگویند: لایو؛ نمی گویند لوکس (که خودش فرانسه است) بلکه می گویند: لاکچری.

حتی مفسران فوتبال و بسکتبال و صد البته مترجمینی که پس از انتشار اولین یا دومین کتاب برایشان رونمایی و نکوداشت - بر اساس جوُ فاسد و جاری) گرفته می شود، اصرار زیادی دارند که دقیقا به لهجه مادرزادی نام یک نویسنده و متفکر خارجی را ببرند. این ها به نظر نکات کوچکی می آیند، اما در واقع جنبه مسموم کننده محیط را نشان می دهند، به صورتی که خود من هم بار ها به خصوص در زمان صحبت درباره رایانه مجبور می شوم یا بی اختیار از این واژگان انگلیسی استفاده می کنم.

اما چرا باید با این پدیده ها مختلف مبارزه کرد؟ چرا باید با لومپنیسم زبانی (مثلا در کامنت های اینترنتی و حتی یادداشت های روزنامه ها) یا رفتاری (بی احترامی به کار و تجربه دیگران به نام نقد، کار نکردن و از کار دیگران ایراد گرفتن) مبارزه کرد؟ به این دلیل ساده، که اکثریت ما معتقدیم و یا ادعا می کنیم، می خواهیم در جهان امروز و با همان سطح از احترام و آزادی و رفاهی که مردمان کشور های پیشرفته دارند، زندگی کنیم. در این حالت باید بدانیم که جوامع پیشرفته، یک روزه به اینجا نرسیده اند و آن ها هم همواره در سطوح مختلف همواره با خطر پسرفت روبرو اند (همچون جریان هایی که در آمریکای ترامپ و پس از آن می بینیم).

پیشنهاد من به دوستان جوان آن است که وقت خود را با خواندن و به اصطلاح خودشان نقد کردن آثار افراد مُسن و بی سواد تلف نکنند و فرض را بر این بگیرند که همه می دانند چنین است. خودشان به میدان بیایند و ببینند مثلا پس از پنجاه سال آیا هنوز در این میدان هستند یا در میدان بورس و تبلیغات محصولات لاکچری و سپس آنکه چند کتاب را نه به شیوه امروزی با چسب و قیچی یا با مترجم الکترونیک تالیف یا ترجمه کنند و سپس خود اجازه دهند به دلیل یافتن سه غلط املایی دریک کتاب پانصد صفحه ای یعنی سه در صد هزار کلمه، مترجم و ناشر و ویراستار و خوانندگان را به باد ناسزا بگیرند و یا کامنت های عاقل اندر سفیه و از موضع ابلهانه و مضحک ِ نگاهی انداختیم، بد نبود! در پلاتفرم های اینترنتی بگذارند.

بی شک بعضی از خوانندگان نوشته کنونی، با عطشی لومپنی و با شتاب به سوی رایانه هایشان می فرایند و شاید مافیای مطبوعاتی به سراغ صفحات زرد نشریه شان، و به احتمال قوی تر از موضعی بالاتر به قول خودشان ما را ایگنور (بخوانید بی تفاوت دانستن) می کنند. اما ابدا مهم نیست کسانی که در عرصه اجتماعی به خصوص آسیب شناسی اجتماعی قدم می گذارند باید آماده چنین واکنش هایی بیمار گونه باشند.

*استاد انسانشناسی دانشگاه تهران

بانیما: قدرت گرفته از سیستم مدیریت محتوای بانیما

مجله سرگرمی: مجله سرگرمی و گردشگری

bestcanadatours.com: مجری سفرهای کانادا و آمریکا | مجری مستقیم کانادا و آمریکا، کارگزار سفر به کانادا و آمریکا

منبع: فرارو
انتشار: 18 شهریور 1400 بروزرسانی: 18 شهریور 1400 گردآورنده: 1com.ir شناسه مطلب: 62167

به "بررسی یک آسیب تازه خودنمایانه؛ بچه پرروئیسمِ زبانی!" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "بررسی یک آسیب تازه خودنمایانه؛ بچه پرروئیسمِ زبانی!"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید